Zrównoważona ochrona środowiska na miejscu: Park Przyrody Karwendel

Jak jest zorganizowany Park Przyrody Karwendel?

Park Przyrody Karwendel obejmuje niemal całe pasmo górskie Karwendel i, z powierzchnią obejmującą blisko 739 km², jest największym obszarem chronionym w Tyrolu oraz największym parkiem przyrody w Austrii. Rozciąga się od Innsbrucka aż po Achensee i charakteryzuje się wyjątkowo wysokim stopniem naturalności — z puszczami, dzikimi rzekami, alpejskimi łąkami i tradycyjnymi krajobrazami pastwisk. Organizacyjnie park przyrody jest wspierany przez stowarzyszenie, w skład którego wchodzą gminy, organizacje turystyczne, Austriackie Lasy Państwowe, Izba Rolnicza, oba stowarzyszenia alpejskie oraz kraj związkowy Tyrol. Główne obszary działalności podzielone są na pięć kluczowych części: ochrona przyrody, rekreacja i turystyka, edukacja ekologiczna, rozwój regionalny, jak również wiedza i badania.

Czym różni się park przyrody od parku narodowego?

Park przyrody jak Karwendel jest obszarem chronionym o dużej powierzchni, w którym ochrona przyrody i zrównoważone gospodarowanie są traktowane jako jedność. Chodzi zarówno o zachowanie naturalnego i kulturowego krajobrazu, jak i o przyjazną dla przyrody rekreację, edukację oraz regionalne tworzenie wartości. Rdzeń stanowią obszary ochrony przyrody, które służą głównie ochronie przyrody przed szkodliwymi wpływami człowieka. Wyznacza się je tam, gdzie przyroda jest w znacznym stopniu nienaruszona lub gdzie występuje wyjątkowa różnorodność rzadkich gatunków oraz zbiorowisk roślin i zwierząt. Otaczają je – pełniąc funkcję swoistej strefy buforowej – obszary chronionego krajobrazu oraz strefy ciszy. Przeważa tutaj krajobraz kulturowy, kształtowany przez człowieka, utrzymywany dzięki rolnictwu i gospodarce leśnej. Park narodowy jeszcze konsekwentniej realizuje cel „pozwolić przyrodzie być przyrodą”, duże jego obszary są wyłączone z użytkowania, aby naturalne procesy mogły przebiegać możliwie bez zakłóceń. Natomiast Park Przyrody Karwendel łączy ochronę, opiekę nad tradycyjnym krajobrazem pastwisk i krajobrazem kulturowym, badania oraz świadomie kształtowaną ofertę turystyczną, obejmującą między innymi schroniska, szlaki, punkty informacyjne i centra dla odwiedzających.

Na czym polegają główne zadania Parku Przyrody Karwendel?

Zadania parku przyrody można podzielić na cztery główne obszary: ochrona przyrody, rekreacja i turystyka, edukacja ekologiczna oraz wiedza i badania. W obszarze ochrony przyrody w centrum uwagi znajduje się ochrona dzikich rzek, takich jak Izara i Rißbach, utrzymanie starych górskich lasów mieszanych, siedlisk torfowiskowych i skalnych, a także wyjątkowych krajobrazów kulturowych wokół Großer i Kleiner Ahornboden. W obszarze rekreacji i turystyki dbamy, poprzez nasze centra parku przyrody, o informowanie odwiedzających oraz kierowanie ruchem turystycznym, a także utrzymujemy kontakt z naszymi strażnikami zarówno na miejscu, jak i za pośrednictwem kanałów cyfrowych. W ten sposób staramy się połączyć intensywne doświadczanie przyrody z możliwie najwyższym poziomem ochrony wrażliwych siedlisk. Obszar edukacji ekologicznej obejmuje prowadzone wyprawy naukowe, szkoły parku przyrody, oferty edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych, tematyczne ścieżki dydaktyczne, jak również programy łączące doświadczanie przyrody z kontekstem ekologicznym. W obszarze nauki i badań park przyrody współpracuje z uniwersytetami i instytucjami specjalistycznymi, między innymi w tematach dotyczących bioróżnorodności, rozwoju lasów, ekologii wód czy zmian klimatycznych, oraz prowadzi monitoring gatunków roślin i zwierząt, a także danych odwiedzających.

Szczególnie duże znaczenie ma edukacja ekologiczna dzieci i młodzieży

Edukacja ekologiczna jest centralnym obszarem działania, ponieważ długoterminowa ochrona przyrody uda się tylko wtedy, gdy ludzie zrozumieją, dlaczego krajobrazy, różnorodność gatunków i naturalne procesy są cenne przyrodniczo. Dzięki wczesnemu zwiększaniu świadomości — w szczególności poprzez programy szkoleniowe, wyprawy naukowe, działania młodszych strażników przyrody i dni parku przyrody — bardzo łatwo powstaje emocjonalna więź z przyrodą i parkiem przyrody, która później  — taką mamy nadzieję — przełoży się na odpowiedzialne zachowanie. Właśnie w Karwendel, z jego lubianymi terenami wycieczkowymi i rekreacyjnymi, edukacja ekologiczna pomaga łagodzić konflikty związane z korzystaniem z tych obszarów: ten, kto wie, dlaczego strefy spokoju dla dzikich zwierząt są ważne, dlaczego należy dbać o pastwiska lub jak wrażliwe są dzikie rzeki na zakłócenia, zachowuje się w terenie bardziej odpowiedzialnie. Ponadto edukacja ekologiczna wzmacnia identyfikację mieszkańców z parkiem przyrody oraz sprzyja zrozumieniu dla działań związanych z ochroną i zarządzaniem.

Jak udaje się pogodzić turystyczne bądź rolnicze użytkowanie z ochroną przyrody?

W Parku Przyrody Karwendel bardzo wyraźnie ścierają się ze sobą różne interesy w naszych dolinach, na pastwiskach, drogach i w popularnych miejscach. Właśnie w tym obszarze wkraczamy z naszym zarządzaniem. Nasze podejście polega na calościowym postrzeganiu ochrony, wykorzystania i doświadczania oraz związaniu wielu podmiotów — począwszy od gmin przez gospodarujących, aż po partnerów turystycznych i wolontariuszy  — we wspólną koncepcję parku przyrody. Centralnym narzędziem jest kierowanie ruchem odwiedzających: nasi strażnicy, oferty cyfrowe, takie jak platformy outdoorowe, oraz klasyczne tablice informacyjne, kampanie i programy edukacji ekologicznej wzajemnie się uzupełniają, aby skłonić odwiedzających już podczas planowania trasy i potem w terenie do zachowania szanującego przyrodę. Jednocześnie świadomie wzmacniamy gospodarkę pasterską i leśną, ponieważ odpowiednio prowadzone gospodarowanie pozwala zachować krajobraz kulturowy i utrzymać otwarte, cenne siedliska. Dzięki projektom takim jak „TEAM Karwendel” włączamy wolontariuszy w opiekę nad pastwiskami i biotopem, a tym samym tworzymy dodatkowe wsparcie dla gospodarujących i dla ekosystemów. Projekty związane z monitoringiem i cyfrowe dane odwiedzających pomagają nam dokładnie obserwować rozwój w parku przyrody i na bieżąco dostosowywać nasze działania. W ten sposób balansowanie między ochroną, wykorzystaniem i doświadczaniem staje się ciągłym procesem zarządzania, który jako park przyrody aktywnie kształtujemy.

Wsparcie np. w opiece nad pastwiskami pochodzi również z projektu wolontariackiego „TEAM Karwendel”

Hale alpejskie od stuleci kształtują krajobraz Karwendelu, a jednocześnie stanowią cenne siedliska dla licznych gatunków zwierząt i roślin. W ramach „TEAM Karwendel” każdego roku 120 do 130 wolontariuszy wspiera opiekę nad pastwiskami, ograniczając zarastanie krzewami, usuwając kamienie i gruby rumosz skalny, utrzymując w należytym stanie płoty lub oczyszczając łąki z trawy. Jeśli pastwiska nie są już użytkowane, powoli zarastają krzewami i drzewami, bogate w gatunki łąki znikają, a charakterystyczny, otwarty krajobraz również znacznie się zmienia. Dlatego dbałość o pastwiska przyczynia się do zachowania bioróżnorodności, krajobrazu kulturowego oraz rolniczego użytkowania i wzmacnia jednocześnie wzajemne zrozumienie między ochroną przyrody a użytkownikami.

Podobnie jest w przypadku gospodarki leśnej. Jakie obszary priorytetowe wyznacza Pan w tym zakresie?

W określonych obszarach park przyrody stawia na powierzchnie lasów, które nie są użytkowane lub są użytkowane ekstensywnie i w których procesy naturalne wysuwają się na pierwszy plan. W takich lasach powstają z czasem zróżnicowane strukturalnie, zbliżone do naturalnych drzewostany w różnych kategoriach wiekowych, z dużą zawartością posuszu, obszarami polan i obrzeży oraz licznymi małymi siedliskami, które są potrzebne rzadkim i wyspecjalizowanym gatunkom – takim jak niektóre chrząszcze, grzyby czy ptaki gniazdujące w dziuplach. Lasy te pełnią rolę powierzchni referencyjnych, na których można badać naturalny rozwój lasu, wpływ klimatu i bioróżnorodność. Jednocześnie pełnią ważne funkcje, takie jak ochrona przed erozją, retencja wody i zapobieganie lawinom, a tym samym zwiększają odporność krajobrazu górskiego na zagrożenia naturalne.

W ramach różnych projektów i koopoeracji parku przyrody badane są skutki zmian klimatu dla regionu. Co znajduje się przy tym na pierwszym planie?

Do najpoważniejszych skutków należą rosnące temperatury, zmieniony rozkład opadów, częstsze zjawiska ekstremalne, takie jak ulewne opady deszczu, okresy suszy lub burze, a także przesuwanie się siedlisk i pięter wysokościowych (a raczej stref cieplnych) ku wyższym partiom terenu. Aby przygotować region, opracowywane są strategie dopasowania, np. poprzez użytkowanie dostosowane do warunków siedliskowych, wspieranie odpornych, zróżnicowanych strukturalnie lasów mieszanych oraz zabezpieczenie korytarzy migracyjnych dla gatunków. Również z sektorze turystycznym zajmujemy się zmienionymi warunkami. Badania, monitoring oraz współpraca z gospodarującymi, gminami i mieszkańcami odgrywają tu kluczową rolę, aby wcześnie rozpoznać zagrożenia i wdrożyć odpowiednie środki.

Co oznacza zmiana klimatu dla lasów Parku Przyrody Karwendel?

Alpejskie lasy górskie są szczególnie potrzebne w obliczu zmian klimatu, ponieważ spełniają jednocześnie wiele funkcji: ochrona przed zagrożeniami naturalnymi, siedlisko, dostawca drewna i przestrzeń rekreacyjna. Konkretne zagrożenia wynikają z wyższych temperatur, zmieniających się ilości śniegu i pokrywy śnieżnej, częstszych zjawisk ekstremalnych, suszy oraz możliwego wzrostu liczby szkodników i chorób. W idealnym przypadku lasy górskie w Karwendel rozwiną się w stabilne, zróżnicowane strukturalnie lasy mieszane z wysoką różnorodnością gatunków i zróżnicowanymi kategoriami wiekowymi, które będą łączyć na małej powierzchni najróżniejsze gatunki drzew i różnorodność genetyczną. Takie naturalne, dobrze zróżnicowane gatunkowo lasy są bardziej odporne na zakłócenia, mogą się lepiej dostosowywać do zmieniających się warunków klimatycznych, a jednocześnie zachowują swoją funkcję ochronną i rekreacyjną dla człowieka oraz przyrody.

Lasy ważne są również dla różnorodności gatunków. Jakie znaczenie ma ona w całej koncepcji parku przyrody?

Park Przyrody Karwendel charakteryzuje się wyjątkowo dużą różnorodnością, występuje tu ponad 1300 gatunków roślin i ponad 3000 znanych gatunków zwierząt, w tym gatunki o znaczeniu europejskim, takie jak orzeł przedni, dzięcioł białogrzbiety, brodziec piskliwy i nadobnica alpejska. Bioróżnorodność jest podstawą stabilnych ekosystemów, umożliwia przystosowanie się do zmian, takich jak zmiana klimatu, oraz w perspektywie długoterminowej zapewnia takie funkcje, jak czysta woda, ochrona przed zagrożeniami naturalnymi, żyzne gleby i atrakcyjne przestrzenie rekreacyjne. Projekty takie jak działania na rzecz ochrony gatunków, pielęgnacja i łączenie siedlisk, tworzenie biotopów umożliwiających migrację gatunków lub wspieranie tradycyjnych form użytkowania na obszarach pastwisk i lasów przyczyniają się do zachowania zagrożonych gatunków i umożliwiają migrację zwierząt. Takie działania łączą praktyczną ochronę przyrody z aspektami edukacyjnymi i badawczymi oraz uświadamiają społeczeństwu znaczenie różnorodności biologicznej.

Karwendel jest popularnym celem dla turystów i osób uprawiających sport rekreacyjnie. Czego życzyłby Pan sobie od odwiedzających?

Jako park przyrody oczekujemy przede wszystkim odpowiedzialnego i przyjaznego dla środowiska zachowania. Należą do niego nasze reguły zachowania: pozostawanie na oznakowanych szlakach, respektowanie stref spokoju dla dzikich zwierząt i okresów zakazu wstępu, niepozostawianie śmieci, trzymanie psów na smyczy, unikanie hałasu oraz zachowanie szczególnej ostrożności we wrażliwych obszarach, takich jak strefy brzegowe, torfowiska i tereny młodego lasu. Kto przebywa w Karwendel, może również aktywnie przyczynić się do jego ochrony — na przykład poprzez korzystanie z publicznych środków transportu lub łączonego dojazdu pociągiem i autobusem, świadome planowanie trasy poza szczególnie wrażliwym okresem, np. podczas zimowego okresu spoczynku zwierzyny, jak również przez wsparcie regionalnych zakładów i oferty parku przyrody. Takie zachowanie odciąża przyrodę i infrastrukturę, a jednocześnie wzmacnia regionalną gospodarkę oraz akceptację dla działań na rzecz ochrony przyrody.

Bardzo dziękuję za rozmowę!